Een taalmodel voorspelt welke woorden bij een vraag passen. Ontbreekt het feit, dan komt er toch een antwoord dat plausibel klinkt, en dat heet een hallucinatie. OpenAI-onderzoekers legden in september 2025 in het paper Why Language Models Hallucinate uit waarom dat niet vanzelf verdwijnt: training en toetsing belonen gokken meer dan toegeven dat je het niet weet.
Waarom een model liever gokt
De auteurs vergelijken het met een meerkeuzetoets. Wie een vraag blanco laat, krijgt geen punt, wie gokt heeft kans op één. Zolang ranglijsten alleen tellen hoeveel antwoorden goed zijn, komt een model dat altijd een antwoord geeft hoger uit dan een model dat zijn twijfel uitspreekt. OpenAI toont dat in een begeleidende blogpost met cijfers op SimpleQA, een lijst feitenvragen.
| Model | Geen antwoord gegeven | Goed | Fout |
|---|---|---|---|
| gpt-5-thinking-mini | 52% | 22% | 26% |
| o4-mini | 1% | 24% | 75% |
Op het aantal goede antwoorden wint o4-mini met twee procentpunt. Het maakt daarvoor bijna drie keer zoveel fouten, omdat het vrijwel altijd antwoordt. Een lezer die alleen naar de score kijkt, ziet dat verschil niet.
Er speelt nog een tweede oorzaak mee. Volgens OpenAI verdwijnen spel- en grammaticafouten naarmate modellen groter worden, maar losse, zeldzame feiten niet. De verjaardag van een willekeurig persoon staat in geen enkel patroon, dus het model kan alleen raden. OpenAI zegt er zelf bij dat sommige vragen niet te beantwoorden zijn en dat de nauwkeurigheid nooit op 100 procent komt. Het voorstel van de auteurs is de gangbare ranglijsten anders te scoren, zodat een zelfverzekerde fout zwaarder telt dan een erkende twijfel. Het is de analyse van OpenAI zelf, geen uitkomst waar de hele sector het over eens is.
Waar het in de praktijk misgaat
Het risico zit in details die precies en zeldzaam zijn: namen, jaartallen, bedragen, bronvermeldingen en rechtszaken. In Nederland kregen drie advocaten een waarschuwing nadat ze met ChatGPT en andere AI-programma's uitspraken hadden aangehaald die niet bestonden of niets met hun zaak te maken hadden. Rechters in Arnhem, Rotterdam en Groningen signaleerden het, meldde de NOS, zoals NL Times op 22 februari 2026 overnam. Twee van de drie moesten een AI-cursus volgen.
Een verzonnen antwoord klinkt even zeker als een goed antwoord. De toon van de chatbot zegt dus niets over de juistheid, en ook een mooie bronvermelding is geen bewijs dat de bron bestaat.
Drie vormen die je tegenkomt
- Een verzonnen feit: een jaartal, bedrag of naam die er net naast zit. Dit is de vorm die het moeilijkst opvalt, omdat de rest van het antwoord klopt.
- Een verzonnen bron: een artikel, rapport of uitspraak met een geloofwaardige titel die niet bestaat. De advocaten hierboven liepen hier tegenaan.
- Een echte bron met een verkeerde samenvatting: de pagina bestaat, maar zegt iets anders dan de chatbot beweert. Dit merk je alleen als je de pagina leest.
Voor alle drie geldt hetzelfde: het antwoord van de chatbot is een aanwijzing waar je moet zoeken, geen bewijs. Gebruik het zoals je een collega gebruikt die vlot praat maar zijn bronnen niet altijd erbij heeft.
Zo controleer je een antwoord
- Markeer wat je daadwerkelijk gaat gebruiken: elk getal, elke naam, datum, citaat en bronverwijzing. Alleen die onderdelen controleer je, de rest is gewone tekst.
- Open de bron zelf. Geeft de chatbot een link, een titel of een zaaknummer, zoek dan de pagina op en zoek de zin waar het om gaat. Staat de bewering er niet, dan is hij verzonnen of verkeerd samengevat. Uitspraken van Nederlandse rechters zoek je op via het ECLI-nummer op rechtspraak.nl.
- Zoek bedragen, drempels en regels op bij de officiële bron: Belastingdienst, rijksoverheid.nl of de site van de fabrikant. Een chatbot kent soms de regels van vorig jaar.
- Stel dezelfde vraag in een nieuw gesprek. Verschillen de details tussen twee antwoorden, dan gokt het model op dat punt. Gelijke antwoorden bewijzen niets, maar afwijkende antwoorden zijn een duidelijk signaal.
- Geef het model ruimte om te twijfelen, bijvoorbeeld met de zin "Zeg het als je iets niet zeker weet en gok niet". Het kost niets, maar het is geen garantie.
Een chatbot met zoekfunctie leunt minder op zijn geheugen, omdat hij pagina's ophaalt. Hij kan een pagina nog steeds verkeerd samenvatten, dus open ook daar de bron.
Veelgestelde vragen
Verdwijnen hallucinaties met nieuwere modellen?
Ze nemen af, maar verdwijnen niet. OpenAI noemt hallucinaties zelf een fundamenteel probleem voor alle grote taalmodellen. In de tabel hierboven maakt gpt-5-thinking-mini minder fouten, vooral omdat het in ruim de helft van de gevallen geen antwoord geeft.
Helpt het om een bron te vragen?
Het helpt alleen als je die bron daarna opent. Een model kan een bron net zo goed verzinnen als een feit.
Kan ik aan een antwoord zien dat het verzonnen is?
Niet aan de toon of de opmaak. Wel aan een antwoord dat opvallend precies is zonder dat het een bron noemt, zoals een exact bedrag, een artikelnummer of een citaat tussen aanhalingstekens. Precisie die je niet kunt terugvinden, behandel je als niet-gecontroleerd.
Waar moet ik extra voorzichtig zijn?
Bij alles waar een fout geld of gezondheid kost: belastingregels, juridische verwijzingen, medicijnen en contracten. Gebruik een chatbot daar om te zoeken naar de juiste termen, en haal het antwoord zelf bij de bron.
Hoe je een vraag stelt, beïnvloedt ook wat je terugkrijgt. Hoe je daar structuur in aanbrengt, lees je in een goede prompt schrijven. Neem bij het volgende antwoord dat je wilt gebruiken de drie belangrijkste feiten eruit en zoek ze op bij de officiële bron voordat je ze doorstuurt.